Saat gece yarısını çoktan geçmiş, yastığa başınızı koymuşsunuz ve sessizliğin tadını çıkarmaya hazırsınız. Ama o da ne? Zihninizin arka planında, muhtemelen sabah markette duyduğunuz o basit, anlamsız reklam jingle’ı çalmaya başlıyor. Durdurmaya çalışıyorsunuz ama nafile; nakarat başa sarıyor, tekrar ve tekrar.

Almancadan "Ohrwurm" kelimesinden türeyen ve İngilizceye "Earworm" (Kulak Kurdu) olarak geçen bu fenomen, aslında beynimizin "bilişsel kaşıntısı" gibi bir şey. Bilim insanları buna "İstemsiz Müzikal İmgeleme" diyorlar ama biz ona kısaca "zihinsel işkence" diyebiliriz.

İlginç olan şu ki, dilimize dolanan şarkılar genellikle müzikal başyapıtlar veya karmaşık senfoniler olmuyor. Genellikle basit, tekrarlayan ve ritmik yapısı güçlü olan melodiler bu işi daha iyi beceriyor. Lady Gaga’nın "Bad Romance"ı veya Kylie Minogue’un "Can’t Get You Out of My Head" şarkısının (ki adı bile durumu özetliyor) listelerde bu kadar sık "earworm" olarak anılması tesadüf değil.

Peki beynimiz neden bize bunu yapıyor? Suçlunun bir kısmı "Zeigarnik Etkisi" olabilir. Bu psikolojik teoriye göre beynimiz, tamamlanmamış işleri hatırlamaya, tamamlanmış olanlardan daha meyillidir. Eğer bir şarkının sadece nakaratını biliyorsanız ve geri kalanını hatırlayamıyorsanız, beyniniz o eksik parçayı tamamlamak için sürekli o nakaratı döndürüp duruyor. Bir nevi takılı kalmış plak gibi, çözüme ulaşamayan bir denklem.

Bu durum genellikle zihnimiz boşta kaldığında; yürürken, bulaşık yıkarken veya duş alırken tetikleniyor. Beyin, düşük dikkat gerektiren işler sırasında "ekran koruyucusu" moduna geçiyor ve o modda genellikle en son duyduğu veya en basit veriyi oynatmaya başlıyor.

Bu müzikal davetsiz misafirden kurtulmanın yolları ise en az durumun kendisi kadar tuhaf. Bazı araştırmalar, sakız çiğnemenin işe yaradığını gösteriyor. Evet, yanlış duymadınız. Çene hareketleri, beynin müzik hafızasıyla ilgili bölümlerini şaşırtıp o döngüyü kırabiliyor.

Bir diğer yöntem ise teslim olmak: Şarkıyı baştan sona, tamamını dinlemek. Beyne "Bak, şarkı bitti, görev tamamlandı" mesajını vererek Zeigarnik etkisini sonlandırmak. Bazen de "tedavi şarkısı" denilen başka bir şarkıyı (örneğin İngiltere Milli Marşı gibi yavaş ve ağır bir şey) mırıldanmak, o hızlı döngüyü bozabiliyor.

Yine de bazen, o şarkıyla barışmak en iyisidir. Belki de beyniniz sadece biraz eğlenmek istiyordur ya da o melodiye tutunarak stresle başa çıkmaya çalışıyordur. Sonuçta, kafanızın içinde bedava bir radyo var ve DJ'in müzik zevki bazen korkunç olsa da, en azından sizi asla yalnız bırakmıyor.