Modern pop, hip-hop veya elektronik müzik dinlerken, duyduğunuz o ritmin veya melodinin aslında 30 yıl önceki bir funk şarkısından alınmış küçük bir parça olabileceği hiç aklınıza geldi mi? İşte bu sanata 'sampling' (örneklem) diyoruz.

Sampling, en basit tanımıyla, mevcut bir ses kaydından (bir davul vuruşu, bir gitar riff'i veya bir vokal parçası) bir kesit alıp, bu kesiti yeni ve farklı bir müzik eseri içinde yeniden kullanmaktır.

Bu fikir aslında yeni değil. Klasik müzik bestecileri de yüzyıllardır birbirlerinin temaları üzerine 'varyasyonlar' yazarak eski fikirleri yeniden yorumlamışlardır. Ancak teknolojinin devreye girmesi, bu 'alıntılama' sanatını kökten değiştirdi.

1980'lerde ve 90'larda 'sampler' (örnekleyici) adı verilen dijital cihazların (Akai MPC gibi) ortaya çıkması, müzik üretiminde bir devrim yarattı. Artık bir müzisyen, bir plağın herhangi bir saniyesini kaydedip, onu bir enstrüman gibi çalabiliyordu.

Bu teknoloji, özellikle Hip-Hop kültürünün doğuşunda merkezi bir rol oynadı. Prodüktörler, eski Funk, Soul ve Caz plaklarındaki 'break' adı verilen, sadece davulun çaldığı o kısa anları aradılar.

Bu 'break'leri alıp, bir döngüye sokarak (looping) üzerine rap yaptılar. Bu, sadece bir teknik değil, aynı zamanda geçmişin müziğine saygı duruşunda bulunan, ona yeni bir hayat veren bir kültürün de başlangıcıydı.

Sampling, eski ve unutulmuş şarkıları yeniden keşfetmenin, onlara yeni bir bağlam kazandırmanın ve nesiller arası bir köprü kurmanın bir yolu haline geldi. Birçok dinleyici, 70'lerin funk gruplarını, 90'ların hip-hop şarkıları sayesinde keşfetti.

Ancak bu sanatsal devrim, çok geçmeden hukuki bir labirentle karşılaştı. Birinin eserinden bir parçayı almak, ne zaman bir 'saygı duruşu' olmaktan çıkar ve 'hırsızlık' olarak görülür?

İşte burada 'telif hakkı' (copyright) devreye giriyor. Bir müzik eseri genellikle iki ayrı telife sahiptir: Birincisi, şarkının bestesine ve sözlerine ait olan 'beste' telifi. İkincisi ise o bestenin belirli bir kaydına ait olan 'master kayıt' telifidir.

Bir sample kullandığınızda, potansiyel olarak bu iki telif hakkını da ihlal etmiş olursunuz. Yasal olarak bir sample kullanmak için, hem bestenin (şarkı yazarının/yayıncının) hem de master kaydın (genellikle plak şirketinin) sahiplerinden izin almanız gerekir.

Bu sürece 'sample temizleme' (sample clearing) denir. Bu, genellikle pahalı ve karmaşık bir süreçtir.

Sektörde dönüm noktası olan birçok dava yaşandı. Belki de en ünlüsü, Vanilla Ice'ın 'Ice Ice Baby' şarkısında Queen ve David Bowie'nin 'Under Pressure' şarkısının bas çizgisini izinsiz kullanmasıdır. Bu dava, sampling'in maliyetli bir iş olabileceğini herkese gösterdi.

Bu davalar sonucunda müzik endüstrisi değişti. Prodüktörler, kullandıkları sample'ları gizlemek için onları daha da küçük parçalara ayırma ('chopping'), hızlandırma veya tonunu değiştirme konusunda daha yaratıcı olmak zorunda kaldılar.

Bazı sanatçılar ise yasal risklerden kaçınmak için sample kullanmayı tamamen bıraktı ve bu da 90'ların sonundaki müziğin sesini belirgin şekilde değiştirdi.

Peki, çok kısa, tanınmayacak kadar küçük bir sample kullanmak yasal mıdır? Buna 'De Minimis' kuralı denir, yani 'yasa küçük şeylerle ilgilenmez'. Ancak müzik endüstrisinde bu kural çok belirsizdir ve çoğu mahkeme, en küçük parçanın bile izne tabi olduğuna karar vermiştir.

Günümüzde bu sorunu aşmak için yeni yöntemler gelişti. 'Sample paketleri' (royalty-free sample packs), prodüktörlerin yasal olarak temizlenmiş davul sesleri ve melodiler satın almasını sağlar.

Bir diğer popüler teknik ise 'interpolation' (ara değerleme). Bu yöntemde, prodüktör şarkıdan sample almaz, onun yerine o melodiyi stüdyoda yeniden çaldırır. Bu durumda master telifi ödemezler, sadece beste telifi için izin alırlar.

Radyoda duyduğumuz birçok modern hit, aslında bu tekniklerin birer ürünüdür. Bir pop şarkısının nakaratı, size 30 yıl önceki bir şarkıyı hatırlatıyorsa, büyük ihtimalle ya sample edilmiştir ya da interpolate edilmiştir.

Bu durum, yaratıcılık üzerine felsefi bir soruyu da beraberinde getirir. Tamamen 'orijinal' müzik nedir? Her sanatçı, kendinden öncekilerin omuzlarında yükselir.

Sampling, bu 'omuzlarda yükselme' eyleminin en doğrudan ve teknolojik halidir. O, geçmişin müziğiyle şimdiki zaman arasında süregelen bir diyalogdur.

Sonuç olarak, sampling ne tam bir hırsızlık ne de tam bir masumiyettir. O, müziğin evriminin bir parçasıdır; yaratıcılık, teknoloji ve hukuk arasındaki karmaşık, dinamik ve son derece etkili bir dansıdır.