Ya bir şarkıyı dinlemek sadece işitsel bir deneyim olmasaydı? Ya bir keman solosu parlak kırmızı şeritler, bir bas gitar ritmi ise koyu mavi geometrik şekiller olarak 'görülseydi'? Bu, bilim kurgu değil, 'sinestezi' adı verilen gerçek bir nörolojik durumdur.

Sinestezi, en basit tanımıyla, duyuların birbirine karışması halidir. Bir duyunun uyarılması (örneğin işitme), otomatik ve istemsiz olarak başka bir duyuda algılamayı tetikler (örneğin görme).

Bu bir hayal gücü veya metafor değildir. Sinestezik bir birey için bu deneyim, tıpkı gökyüzünün mavi olduğunu bilmek gibi gerçek ve tutarlıdır. Eğer 'Do' notası onlar için 'kırmızı' ise, bu hayatları boyunca hep böyle olmuştur.

Müzikle ilgili en yaygın sinestezi türü 'kromestezi' (chromesthesia), yani ses-renk sinestezisidir. Bu durumda, sesler, notalar, enstrüman tınıları ve hatta müzik tonları (majör/minör) belirli renkler veya şekiller olarak algılanır.

Bu deneyim kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir. Kimi sadece belirli notalarda renk görürken, kimi bütün bir şarkıyı zihninde hareket eden, renk değiştiren bir manzara veya bir resim olarak deneyimler.

Bir piyanonun sesi 'pürüzsüz' ve 'cam gibi' bir renk yaratırken, bir elektro gitarın distorsiyonlu sesi 'pürüzlü' ve 'çizgili' bir renk hissi verebilir. Tını, yani sesin karakteri, rengin dokusunu belirler.

Peki bu durumun bilimsel açıklaması nedir? Araştırmacılar, sinestezinin, beynin normalde ayrı olan duyusal bölgeleri (işitme korteksi ve görme korteksi gibi) arasında ekstra 'çapraz bağlantılar' veya artan bir iletişimden kaynaklandığına inanıyor.

Normalde, beynimiz duyusal verileri ayrı ayrı işler. Gözden gelen bilgi görme merkezine, kulaktan gelen bilgi işitme merkezine gider. Sinestezik bir beyinde ise bu yollar arasında sızıntı vardır; ses, görme merkezini de 'lekeleyebilir'.

Bu durum, nüfusun yaklaşık %2 ila %4'ünde görülür ve genellikle genetik bir yatkınlık söz konusudur. Eğer ailenizde sinestezik biri varsa, sizin de olma ihtimaliniz daha yüksektir.

Sinestezi, tarih boyunca birçok sanatçı ve müzisyen için hem bir ilham kaynağı hem de yaratıcı bir araç olmuştur. Sanat tarihinin en ünlü sinesteziklerinden biri, soyut sanatın öncüsü Vasili Kandinski'dir.

Kandinski, kelimenin tam anlamıyla 'müziği resmetmeye' çalıştı. Resimlerindeki renkleri ve şekilleri, bir orkestradaki enstrümanların tınılarına ve notalara göre düzenledi. Onun için resim yapmak, bir beste yapmaktı.

Müzik dünyasında da birçok örnek bulunur. Besteci Franz Liszt'in, bir orkestrayı yönetirken müzisyenlere sık sık, 'Lütfen biraz daha mavi çalın!' veya 'Bu çok pembe oldu!' gibi talimatlar verdiği rivayet edilir.

Duke Ellington gibi caz devleri ve günümüzde Pharrell Williams veya Billie Eilish gibi modern pop sanatçıları da sesleri renk olarak algıladıklarını ve beste süreçlerinde bu yeteneklerini kullandıklarını belirtmişlerdir.

Pharrell Williams, bir şarkının armonileri 'doğru' olmadığında, renklerin birbiriyle 'çarpıştığını' veya çamurlu göründüğünü, uyumu bulduğunda ise renklerin parladığını ve netleştiğini söylüyor.

Sinestezi, yaratıcılık için bir 'süper güç' gibi görünebilir. Renkleri kullanarak armoni bulmak veya bir şarkının eksik parçasını 'görsel' olarak tespit etmek, şüphesiz benzersiz bir avantajdır.

Ancak bunun bir dezavantajı olabilir mi? Bazı sinestezikler için, sevdikleri bir şarkıya eşlik eden rengi veya dokuyu sevmemek (örneğin, notanın rengi 'kirli kahverengi' ise) rahatsız edici olabilir.

Ya da tam tersi, görsel olarak çok 'güzel' ama müzikal olarak 'kötü' olan bir şarkı, kafalarını karıştırabilir. Duyular arasındaki bu zorunlu bağlantı, her zaman uyumlu olmayabilir.

Peki, sinestezik olmayan 'normal' insanlar bunu deneyimleyebilir mi? Aslında, hepimiz metaforlarda sinesteziye benzer bir dil kullanırız. 'Sert' bir bas sesi, 'parlak' bir zil sesi, 'sıcak' bir ton veya 'acı' bir melodi deriz.

Bu, beynimizin derinlerde bir yerlerde ses ve diğer duyular arasında temel bağlantılar kurduğunu gösterir. Sinestezi, belki de bu bağlantıların çok daha güçlü ve belirgin bir versiyonudur.

Radyo gibi tamamen sese odaklanan bir mecra, sinestezik bir dinleyici için adeta boş bir tuvaldir. Çalan her şarkı, spikerin her anonsu, zihinlerinde benzersiz bir görsel şölene dönüşür.

Sonuç olarak, sinestezi bize insan beyninin ne kadar mucizevi ve çeşitli olduğunu hatırlatır. Dünyayı deneyimlemenin tek bir 'doğru' yolu yoktur. Müzik, bazıları için sadece işitilen değil, aynı zamanda görülen, hissedilen ve hatta tadılan çok boyutlu bir sanattır.