Sinemada iyi bir film izlediğimizi söylediğimizde, genellikle aklımıza ilk gelen şey çarpıcı görseller, unutulmaz oyunculuklar veya etkileyici bir hikayedir. Ancak o hikayeyi hissetmemizi sağlayan görünmez bir sanatçı daha vardır: Ses.

Ses, sinemanın ruhudur. Görüntü bize 'nereye' bakacağımızı söylerken, ses bize 'ne' hissedeceğimizi fısıldar. Bu güçlü etki, iki ana bileşenin mükemmel uyumuyla yaratılır: Müzik (soundtrack) ve Ses Tasarımı (sound design).

Çoğu zaman bu ikisini birbirine karıştırırız, oysa birbirlerini tamamlayan iki farklı disiplindirler. Müzik, filmin duygusal nabzını tutarken; ses tasarımı, o dünyanın gerçekliğini ve dokusunu yaratır.

Bir gerilim sahnesinde yavaşça yükselen kemanlar müziktir. Ancak karakterin korkuyla hızlanan kalp atışı, yerdeki gıcırdayan parke veya uzaktan gelen bir baykuş sesi, ses tasarımıdır.

Ses tasarımının en büyüleyici alanlarından biri 'Foley' sanatıdır. Adını efsanevi ses sanatçısı Jack Foley'den alan bu teknik, bir stüdyoda, ekrandaki görüntülerle eş zamanlı olarak ses efektleri üretmektir.

Bir karakterin yürüdüğünü gördüğünüzde duyduğunuz o adım sesleri, genellikle çekim sırasında kaydedilmez. Bir Foley sanatçısı, elindeki farklı ayakkabıları farklı zeminlere (çakıl, ahşap, beton) basarak o sesi stüdyoda yeniden yaratır.

Bir yumruk sahnesindeki o tok ses, büyük ihtimalle bir ete veya sebzeye vurularak elde edilmiştir. Bir kılıcın çekilme sesi, iki metal parçasının birbirine sürtünmesinden gelir. Foley, sinemanın işitsel illüzyonudur.

Atmosfer sesi (ambiyans) ise bizi o mekana sokan şeydir. Bir orman sahnesindeysek, sadece ağaçları görmeyiz; yaprakların hışırtısını, kuş cıvıltılarını ve uzak bir derenin şırıltısını da duyarız. Bu sesler olmadan, sahne 'sahte' ve cansız hissettirir.

Radyo tiyatroları, bu sanatın öncüsüydü. Görsel hiçbir destek olmadan, sadece ses efektleri ve diyaloglarla dinleyicinin zihninde bütün bir dünya yaratmak zorundaydılar. Sinema, bu mirası devraldı ve bir adım öteye taşıdı.

Ses tasarımcıları sadece gerçek sesleri kaydetmekle kalmaz, aynı zamanda var olmayan sesleri de 'icat eder'. Bilim kurgu filmlerindeki uzay gemisi motorlarının uğultusu, lazer silahlarının 'vııv' sesi veya fantastik bir yaratığın kükremesi... Bunların hepsi sıfırdan tasarlanmış seslerdir.

Örneğin, 'Star Wars'taki ikonik ışın kılıcı sesi, eski bir film projektörünün motor sesi ile bir televizyonun parazit sesinin birleştirilmesiyle yaratılmıştır. Bu, yaratıcı ses tasarımının gücüdür.

Müzik ise bu gerçekçi ses katmanının üzerine oturan duygusal katmandır. Müzik, genellikle 'diegetik' (hikaye içi) ve 'non-diegetik' (hikaye dışı) olarak ikiye ayrılır.

'Diegetik' müzik, filmdeki karakterlerin de duyduğu müziktir. Bir arabada çalan radyo, bir barda performans sergileyen grup veya karakterin kulaklıkla dinlediği şarkı buna örnektir. Bu, sahnenin gerçekçiliğini artırır.

'Non-diegetik' müzik (soundtrack) ise, sadece izleyicinin duyduğu, karakterlerin haberdar olmadığı arka plan müziğidir. Sahnede gerilimi artıran, hüznü pekiştiren veya zafer anını coşturan o epik orkestral müzikler bu kategoriye girer.

İyi bir yönetmen, bu iki ses unsurunu (tasarım ve müzik) birbiriyle yarıştırmaz, onları birbiriyle konuşturur. Bazen en etkili an, müziğin aniden sustuğu ve sadece karakterin nefes alışını veya bir saatin tik-tak'ını duyduğumuz andır.

Sessizlik, ses tasarımının en güçlü aracıdır. Sürekli gürültü ve müzik bombardımanı, izleyiciyi yorar ve duyarsızlaştırır. Ancak stratejik olarak kullanılan bir anlık sessizlik, tüm dikkatimizi ekrana kilitleyebilir ve gerilimi zirveye taşıyabilir.

'Jaws' filmini düşünün. O meşhur iki notalık müziği (da-dum... da-dum...) duyduğumuzda köpekbalığını görmesek bile tehlikenin yaklaştığını biliriz. Müzik, bize gözümüzün görmediği bir şeyi 'gösterir'.

Teknolojinin gelişmesiyle, 'surround' (çevresel) ses sistemleri bu deneyimi daha da ileriye taşıdı. Artık ses sadece önümüzden gelmiyor; arkamızdan gelen bir helikopter sesi veya yanımızdan geçen bir fısıltı ile tamamen o dünyanın içine çekiliyoruz.

Radyo dinlerken de benzer bir deneyim yaşarız. Görsel bir ipucu olmadan, sadece spikerin sesi, müziğin tonu veya bir jingle ile ruh halimiz değişir. Sesin, hayal gücümüzü tetikleme gücü vardır.

Bir dahaki sefere bir film izlediğinizde, gözlerinizi bir anlığına kapatmayı deneyin. Sadece dinleyin. O dünyanın ne kadar detaylı bir şekilde sesle örüldüğünü fark edeceksiniz.

Ayak sesleri, kapı gıcırtıları, rüzgarın uğultusu ve alttan gelen o ince müzik... Hepsi, sizi o hikayeye inandırmak için oradadır. Ses, sinemanın görünmez ama en güçlü sihirbazıdır.